SPORTİF OYUNLARDA YETENEK SEÇİMİ VE YÖNLENDİRME

SPORTÄ°F OYUNLARDA YETENEK SEÇÄ°MÄ° VE YÖNLENDÄ°RME

   Günümüz Yarışma (performans) Sporunda sporculardan istenen bedensel ve ruhsal verimin gittikçe artması, yeni bir sporcu tipinin oluÅŸmasına yol açmıştır. Bu yeni sporcu tipinin analizinde göze çarpan ilk özellik olarak, dünyanın en iyi sporcularının en iyi performansı gösterdikleri yaşın gittikçe küçüldüÄŸüdür. Bunun sebebi bir çok bilimsel araÅŸtırmalarında ortaya koyduÄŸu gibi;
1.    Genç yaÅŸlardaki sporculardan istenebilecek performans konusundaki görüÅŸlerin önemli ölçüde deÄŸiÅŸmesi
2.    Uluslararası spor kuruluÅŸlarının düzenlediÄŸi gençlere yönelik çok sayıda spor karşılaÅŸmalarıdır.
Bu müsabakalarda eriÅŸilen baÅŸarılar, kuÅŸkusuz uzun süreli bir eÄŸitim sonucudur. Bu eÄŸitim, ilk seçimden sonra, spora yatkın olduÄŸu anlaşılan her sporcuya uygulanmaya baÅŸlanmış ve sistematik biçimde sürdürülmüÅŸtür. Sporda ileri gitmiÅŸ ülkelerde spor yapmış gençler arasında, yalnızca en yeteneklilerin seçkin sporcular olarak eÄŸitilmesi ayrı bir programla sürdürülmektedir.
Bu noktada, sporda yeteneklerin aranışı ve geliÅŸtirilmesi için ÅŸu sorulara cevap bulmalıyız;
*Yetenek nedir, kimdir?
*Sporcu yetiştirmede hangi kriterler yeteneğin varlığını ortaya koyar?
*Yetenek seçiminde testlerden yararlanabiliriz?
*ÖÄŸrenme psikolojisinin rolü nedir?
1. YETENEK KAVRAMI
Spor bilimi sözlüÄŸü, yeteneÄŸi ÅŸöyle tanımlamaktadır: Belli bir alanda normalin üzerinde olan, ancak henüz tam olarak geliÅŸmemiÅŸ özellikler bütünü ve buna sahip kiÅŸidir. Zeka kavramıyla sıkı sıkıya baÄŸlıdır.
Yetenek kavramı son zamanlarda özellikle psikoloji, pedagoji ve sosyoloji gibi bilim dalları tarafından sıkça ele alınan ve tartışılan bir kavramdır.
Beden EÄŸitimi ve Spor literatüründe hareketsel yetenek konusundaki ilk görüÅŸler, fizyoloji daha çok ta Ä°ÅŸ fizyolojisi temsilcileri tarafından geliÅŸtirilen hareket becerisi teorilerine dayanmaktadır. Burada, önceleri dikkat yalnızca el becerileri üzerine yoÄŸunlaÅŸmış, ama kısa zamanda beceri konusunun yalnız ellerle sınırlandırılamayacağı anlaşılmıştır.
Hareketsel yeteneÄŸin oluÅŸmasının ÅŸartları daha yakından incelendiÄŸinde ÅŸu iki görüÅŸ dikkati çekmektedir.

STATÄ°K YETENEK KAVRAMI

Bireyin doÄŸumundan itibaren kromozomlarında var olan genetik ÅŸema bellidir. Bireyin sürekli hastalık ve beslenme yetersizliÄŸi olmadığı takdirde eriÅŸeceÄŸi boy ve fizik tipi bu ÅŸemaya göre belirlenmiÅŸtir. Bunun yanı sıra bireyin fibril tipi, fibril düzeni yine bu ÅŸema içinde yer alır, zekanın da kalıtsal özelliÄŸe sahip olduÄŸu kuramcılar tarafından savunulmaktadır. Bütün bu saydığımız özellikleri potansiyel yetenek olarak tanımlayabiliriz.
Statik yetenek kavramı görüÅŸü: sportif baÅŸarının büyük ölçüde kalıtımla belirlendiÄŸini, geliÅŸmesinin ise salgı bezlerinin geliÅŸimine baÄŸlı olduÄŸunu savunur. Günümüzde de yaygın olan bu görüÅŸ, ikizler üzerinde yapılan araÅŸtırmalarla doÄŸrulanmaktadır. Kalıtımsal özellikleri aynı olan ikizlerin gösterdikleri uyum benzerlikleri, kalıtımsal özelliklerin sporda elde edilmek istenen baÅŸarılar açısından ne denli önemli olduÄŸunu ortaya koyar.
Bu görüÅŸ sonraları yoÄŸun biçimde eleÅŸtirilmiÅŸtir. EleÅŸtirilerin ortak yönü, ‘‘insan psikolojisi ile ilgili deneyimlerle ve yaÅŸanan çevrenin etkileri ile kalıtımsal özelliklerin kesin çizgilerle birbirinden ayrılamayacağı’’ ÅŸeklinde ifade edilebilir. EleÅŸtirilere göre, ikizlerden her biri aynı kalıtımsal geliÅŸme yeteneÄŸine sahip olmalarına raÄŸmen, zamanla tamamen farklı baÅŸarı düzeyinde de olabilirler. Bu noktada dikkatlerinizi ZACÄ°ORSKÄ°J’in yaptığı bir araÅŸtırmaya çekmek istiyorum. Bu araÅŸtırmanın sonuçlarına göre:
1-Mükemmel sporcuların yaklaşık yüzde ellisinin çocukları da üstün sportif yeteneklere sahiptir.
2-Yalnızca bazı motor özellikler (örn. Sürat) kalıtım yoluyla geçebilmektedir.
3-Tek yumurtalı ikizler, birçok alanda iki yumurta ikizlerinden daha büyük bir uyum (konkordans) göstermektedir.
4-BaÅŸarı geliÅŸiminin üst sınırları yine kalıtımla belirlenmektedir.
Bütün eleÅŸtirilere raÄŸmen bu araÅŸtırmalar kalıtımsal faktörlerin bir sportif yeteneÄŸin geliÅŸmesindeki önemini ortaya koymaktadır. Bu yaklaşıma Statik Yetenek anlayışı denir.
DÄ°NAMÄ°K YETENEK KAVRAMI
Bu anlayışta bireyin kalıtsal özelliklerinin geliÅŸtirilmesi, eÄŸitilmesi ile elde edilen potansiyeli de sonradan kazanılan yetenek ÅŸeklinde tanımlanır. Ham yeteneÄŸin eÄŸitim sürecini etkileyen faktörleri de çevresel faktörler (aile, okul, arkadaÅŸ, coÄŸrafik, çevre, iklimler, yaÅŸam koÅŸulları) olarak kabul edilir.
Dinamik Yetenek Anlayışını benimseyenler, spor yeteneÄŸinin kalıtımsal özellikler ile çevre ÅŸartlarının sıkı iliÅŸkisine dayandığı görüÅŸünü savunurlar. Son yıllarda yetenek konusuyla ilgilenmiÅŸ spor bilimcilerinin büyük bir çoÄŸunluÄŸunun bu görüÅŸü benimsediÄŸini görmekteyiz. Bu anlayışı benimseyen uzmanlar kalıtımsal özelliklere gereken önemi vermektedir. Ama bu özelliklerin ancak çevre koÅŸulları sayesinde bütünüyle geliÅŸebileceÄŸini savunur. Bu sebeple; yetenek, doÄŸuÅŸtan garantilenmiÅŸ kabul edilmemektedir. Çünkü bir yeteneÄŸi belirleyen bileÅŸenler geliÅŸebileceÄŸi gibi geliÅŸmeyebilirde. Yetenek, sporcunun baÅŸarısında kendini gösterir, ama baÅŸarıyla eÅŸ anlamlı deÄŸildir.
Buna karşın Singer (1994), yetenek konusunda bu iki etkene ek olarak yaÅŸ dönemlerindeki geliÅŸimin de dikkate alınması gerektiÄŸini savunur. Çünkü çocuÄŸun olgunlaÅŸması; vücut kompozisyonunu, motorik ve antropometrik özelliklerini de etkileyebilmektedir.
2-YETENEKLÄ° SPORCULARIN ÖZELLÄ°KLERÄ°
Bir sporcunun yetenekli olup olmadığının belirlenmesinde en büyük sorunu ön teÅŸhis yaratmaktadır. En önemli güçlük de dinamik potansiyel kavramının büyüklüÄŸünün belirlenmesinde karşımıza çıkar. Bu zorluklara raÄŸmen, yetenek belirlenmesi için var olan yetenekli sporcular ölçüt alınır ve onların bazı özellikleri incelenir. KuÅŸkusuz bazı ölçümler yapılabilir. Ancak hızlı bilgi aktarımı açısından uygulamadan elde ettiÄŸimiz aÅŸağıdaki bilgiler de göz önünde bulundurulabilir.

Yetenekli bir sporcu bu açıdan incelendiÄŸinde daha az yetenekli bir sporcudan ÅŸu özellikleriyle ayrılır:
1-Antrenmanlarda daha başarılıdır.
      2-Aynı kapsam ve büyüklükteki antrenman uyaranlarında daha büyük baÅŸarı elde eder.
      3-Antrenmanda verilen yeni uyaranlara daha çabuk uyum saÄŸlar.
4-Daha çabuk öÄŸrenir(örn.; hareketin akışını, taktik bilgileri).
5-Daha önce edindiÄŸi deneyimleri yaratıcı bir ÅŸekilde baÅŸarısını arttırmak için kullanır.
6-Kendine verilen zor görevleri bile baÅŸarıyla yerine getirir, sorunları yaratıcı ve orijinal bir biçimde çözer.
7-Performansını gittikçe yükseltmesi onun tipik bir özelliÄŸidir.
8-Yetenekli bir sporcu, kendini tam anlamıyla spora adar, sistematik bir ÅŸekilde çalışır.
Bir yeteneÄŸin bu özellikleri teker teker ele alındığında bütünlüklerinden bir ÅŸey kaybetmezler, her biri yetenek kavramını en iyi ÅŸekilde anlatabilmek için seçilmiÅŸ kavramlardır. Bu kavramların oluÅŸturduÄŸu yapının ağırlık noktası, spor dalına göre farklılık göstermektedir. Örn. bir basketbolcuda öne çıkan özellikler, bir uzun mesafe koÅŸucusununkilerden farklıdır.


Sonuç olarak yeteneÄŸin bir yandan motorik ve ruhsal geliÅŸmeye kalıtımsal özelliklere iç salgı bezlerinin geliÅŸmesine ve diÄŸer yandan da çevre ve toplum ÅŸartlarına baÄŸlı olduÄŸu söylenebilir. Bu nedenle yetenek kavramı yalnızca kalıtım konusu olarak deÄŸil toplumsal, moral ve pedagojik yönlerden de ele alınmalıdır.

3-YETENEK SEÇÄ°MÄ°NDE ÖLÇÜT KULLANIMI
Yetenek tanımlaması için objektif ölçüt ÅŸarttır.
Genel ölçütler
-SaÄŸlık Kontrolü : Antrenman yapan her kez için saÄŸlık önemlidir. Bunun için her kulübe seçilen sporcudan saÄŸlık raporu istenir. Kontrol sırasında doktorlar ve test uzmanları kiÅŸilerin fiziksel ve organik iÅŸlevlerini yerine getirebilmelerini kontrol eder.
KiÅŸinin biometrik nitelikleri ya da vücut ölçüleri pek çok spor dalı için önemli bir faktördür. Bu nedenle yetenek tanımlamasıyla ilgili genel ölçülerden biri olarak kabul edilmelidir. ÇoÄŸunlukla boy, kilo ya da kol bacak uzunluÄŸu belli spor dallarında baskın rol oynar. Ne var ki bazı spor dalları (jimnastik, artistik patinaj, yüzme gibi) için 4-6 yaÅŸ arasında yapılan yetenek tanımlamasının ilk aÅŸamalarında kiÅŸinin vücut geliÅŸimi dikkate alınmalıdır. Bu da bacak eklemleri, kalça ve omuz geniÅŸliklerinin incelenmesiyle gerçekleÅŸtirilebilir.
Özel Ölçütler
Yetenek seçiminde deÄŸiÅŸik ön koÅŸullar aranır, verimi belirleyen deÄŸiÅŸik faktör gruplarına baÅŸvurulmaktadır. Sporda yetenek kavramının belirlenmesinde etkili faktörler ÅŸunlardır (Weineck, 1990, 75):
1- Antropometrik ÅŸartlar
2- Kondisyonel motorik özellikler
3-Teknomotorik özellikler
4-ÖÄŸrenme yeteneÄŸi
5-VerimliliÄŸe hazır olma durumu (çalışkanlık, gayret vb.)
6-Kognitif özellikler ya da yetenekler
7-Affektif özellikler
8-Sosyal faktörler

Prof. Dr. Sedat MURATLI

ArÅŸiv